معني از قرآن عظيم است : لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ [ 1 ] زيرا كه نادان جز بعاجل عذاب از معاصي باز نباشد ، و كمال عظمت و كبرياى باري ، جلّ جلاله ، نشناسد نزد آن كش خرد نه همخوابه ست * شير بيشه چو شير گرمابه ست و آن كس كه در سايهء رايت علما آرام گيرد تا بآفتاب كشف نزديك افتد بمجرّد معرفت آن شكوه و مهابت [ 2 ] در ضمير او پيدا آيد كه أوهام نهايت آن را در نتواند يافت و خواطر به كنه آن نتواند رسيد . قوله تعالى : إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [ 3 ] . به حكم اين مقدّمات روشن ميگردد كه دين بي ملك ضايع است و ملك بي دين باطل ، و خداى ميگويد ، تقدّست أسماؤه و عمّت نعماؤه : لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ [ 4 ] . نظم اين آيت پيش از استنباط و رويّت چون متباعدي مينمايد ، كه كتاب و ترازو و آهن به يكديگر تناسب بيشتر ندارند ، أمّا پس از تأمّل غبار شبهت و حجاب ريبت [ 5 ] برخيزد و معلوم گردد كه اين الفاظ به يكديگر هر چه متناسب تر است و هر كلمتي را اعجازي هر چه ظاهرتر ، چه بيان شرايع بكتاب تواند بود و ، تقديم أبواب عدل و انصاف بترازو و حساب و ، تنفيذ [ 6 ] اين معانى بشمشير . و چون مقرّر گشت كه مصالح دين بي شكوه [ 7 ] پادشاهان اسلام نامرعي است ، و نشاندن آتش فتنه بي مهابت [ 8 ]

--> [ 1 ] . ( 1 ) لأنتم . . . هراينه ترس و بيم شما در دلهاى ايشان سختتر است از بيم و ترس خدا ، اين بدان سبب است كه ايشان قومي هستند كه در نمييابند ( سورهء حشر ( 59 ) آيهء 13 ) . [ 2 ] . ( 6 ) شكوه و مهابت را بايد بمعني رعب و بيمي گرفت كه در درون انسان جاى گزين مىشود . [ 3 ] . ( 7 ) إنّما . . . بدرستي كه ميترسند و ميشكوهند از خدا دانشمندان از بندگان او ( سورهء فاطر ( 35 ) آيهء 28 ) . [ 4 ] . ( 9 ) تا ( 10 ) لقد أرسلنا . . . بدرستي كه فرستاديم رسولان خويش را با حجّتهاى هويدا ، و با ايشان فرو فرستاديم كتاب را و ترازو را تا مردمان قيام كنند به انصاف و راستي ، و آهن را فرو فرستاديم كه در آن زور و دليري سختست و در آن منافعست مردمان را ( سورهء حديد ( 57 ) آيهء 25 ) . [ 5 ] . ( 13 ) ريبت آنچه انسان را در پندار و گمان افگند . [ 6 ] . ( 15 ) تنفيذ روان و مجرى گردانيدن ؛ نيز 4 / 7 ح ديده شود . [ 7 ] . ( 16 ) شكوه اينجا بمعني ترس و بيمي كه از كسي ناشي شود . [ 8 ] . ( 16 ) مهابت اينجا بمعني ترسي كه از خارج بر انسان وارد آوردند .